Cạnh tranh không lành mạnh là gì? Quy định pháp luật và chế tài xử lý 2026

Cạnh tranh là động lực thúc đẩy sự phát triển của nền kinh tế. Tuy nhiên, không phải mọi hình thức cạnh tranh đều được pháp luật cho phép. Khi doanh nghiệp sử dụng các thủ đoạn trái với nguyên tắc trung thực, thiện chí và chuẩn mực kinh doanh để giành lợi thế trên thị trường thì hành vi đó được xem là cạnh tranh không lành mạnh.

Cạnh tranh không lành mạnh là gì?

Theo pháp luật Việt Nam, cạnh tranh không lành mạnh là hành vi của doanh nghiệp trái với nguyên tắc thiện chí, trung thực, tập quán thương mại và các chuẩn mực đạo đức kinh doanh, gây hoặc có khả năng gây thiệt hại đến quyền và lợi ích hợp pháp của doanh nghiệp khác.

Khác với cạnh tranh bình thường, cạnh tranh không lành mạnh không hướng đến nâng cao chất lượng sản phẩm, dịch vụ mà chủ yếu sử dụng các thủ đoạn gian dối hoặc gây nhầm lẫn để thu hút khách hàng và làm suy giảm vị thế của đối thủ.

Đặc điểm của hành vi cạnh tranh không lành mạnh

Hành vi cạnh tranh không lành mạnh có những đặc điểm cơ bản sau đây:

Do chủ thể kinh doanh thực hiện nhằm mục đích cạnh tranh và tìm kiếm lợi nhuận

Hành vi cạnh tranh không lành mạnh chỉ phát sinh trong hoạt động kinh doanh, thương mại và được thực hiện bởi các tổ chức, cá nhân có hoạt động kinh doanh trên thị trường. Mục đích của các hành vi này là thu hút khách hàng, mở rộng thị phần hoặc gia tăng lợi nhuận cho mình.

Trong môi trường cạnh tranh, mỗi quyết định về giá bán, quảng cáo, tiếp thị, phân phối hay cung cấp sản phẩm, dịch vụ đều có thể tác động đến vị thế của các doanh nghiệp khác. Vì vậy, mọi hoạt động cạnh tranh đều phải tuân thủ các quy định của pháp luật và các chuẩn mực trong kinh doanh.

Chủ thể thực hiện hành vi cạnh tranh không lành mạnh không chỉ là doanh nghiệp được thành lập theo Luật Doanh nghiệp mà còn bao gồm hộ kinh doanh, hợp tác xã, cá nhân kinh doanh và các tổ chức khác có hoạt động thương mại theo quy định của pháp luật.

Trái với nguyên tắc trung thực và thông lệ kinh doanh lành mạnh

Đặc điểm nổi bật của hành vi cạnh tranh không lành mạnh là đi ngược lại các chuẩn mực về tính trung thực, thiện chí và đạo đức kinh doanh đã được thừa nhận rộng rãi trên thị trường.

Những chuẩn mực này được hình thành từ thực tiễn hoạt động thương mại và trở thành cơ sở để đánh giá một hành vi có phù hợp với môi trường cạnh tranh lành mạnh hay không. Vì vậy, không phải mọi hành vi cạnh tranh quyết liệt đều là vi phạm pháp luật, mà chỉ những hành vi sử dụng thủ đoạn gian dối, gây nhầm lẫn, lừa dối khách hàng hoặc lợi dụng uy tín của chủ thể khác mới bị coi là cạnh tranh không lành mạnh.

Việc xác định một hành vi có vi phạm hay không thường phải căn cứ vào quy định của pháp luật, tập quán thương mại và điều kiện thực tế của từng ngành nghề, từng thời kỳ.

Gây thiệt hại hoặc có khả năng gây thiệt hại cho chủ thể khác

Một hành vi chỉ bị coi là cạnh tranh không lành mạnh khi đã gây thiệt hại hoặc có nguy cơ gây thiệt hại đến quyền, lợi ích hợp pháp của doanh nghiệp khác, người tiêu dùng hoặc môi trường cạnh tranh.

Thiệt hại có thể được thể hiện dưới nhiều hình thức như:

• Mất khách hàng hoặc giảm doanh thu.
• Ảnh hưởng đến uy tín, danh tiếng hoặc thương hiệu.
• Gây nhầm lẫn về hàng hóa, dịch vụ hoặc chủ thể kinh doanh.
• Làm giảm cơ hội đầu tư, hợp tác hoặc mở rộng thị trường.

Trong nhiều trường hợp, không cần chờ thiệt hại thực tế xảy ra, chỉ cần chứng minh hành vi có khả năng gây ảnh hưởng đáng kể đến môi trường cạnh tranh hoặc quyền lợi của chủ thể khác thì cơ quan có thẩm quyền vẫn có thể áp dụng các biện pháp ngăn chặn và xử lý theo quy định của pháp luật.

Xâm phạm trật tự cạnh tranh và môi trường kinh doanh lành mạnh

Khác với các tranh chấp thương mại thông thường, hành vi cạnh tranh không lành mạnh không chỉ ảnh hưởng đến một doanh nghiệp cụ thể mà còn làm suy giảm tính minh bạch, công bằng và hiệu quả của thị trường.

Nếu không được kiểm soát kịp thời, các hành vi này có thể tạo ra môi trường cạnh tranh thiếu bình đẳng, làm giảm niềm tin của người tiêu dùng và cản trở sự phát triển bền vững của nền kinh tế. Vì vậy, pháp luật cạnh tranh quy định nhiều biện pháp xử lý nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của doanh nghiệp, người tiêu dùng cũng như duy trì một môi trường cạnh tranh công bằng, minh bạch.

Các kiểu cạnh tranh không lành mạnh tại Việt Nam

Trên thực tế, hành vi cạnh tranh không lành mạnh rất đa dạng và được thực hiện dưới nhiều hình thức khác nhau. Tùy theo tiêu chí phân loại và mục đích nghiên cứu, các hành vi này có thể được chia thành nhiều nhóm. Xét về bản chất, hành vi cạnh tranh không lành mạnh thường được phân thành 03 nhóm chính dưới đây.

Nhóm hành vi lợi dụng lợi thế cạnh tranh của doanh nghiệp khác

Đây là nhóm hành vi mà chủ thể kinh doanh không tạo ra lợi thế cạnh tranh bằng năng lực của mình, mà tìm cách khai thác hoặc chiếm đoạt thành quả đầu tư, uy tín, danh tiếng hoặc các lợi thế đã được doanh nghiệp khác xây dựng.

Một số hành vi điển hình gồm:

• Gây nhầm lẫn về tên thương mại, nhãn hiệu, bao bì, kiểu dáng hoặc nguồn gốc hàng hóa, dịch vụ.
• Lợi dụng uy tín, danh tiếng hoặc thương hiệu của doanh nghiệp khác để thu hút khách hàng.
• Xâm phạm bí mật kinh doanh, như đánh cắp thông tin khách hàng, công nghệ, quy trình sản xuất hoặc chiến lược kinh doanh.
• Khai thác trái phép thành quả đầu tư của doanh nghiệp khác nhằm tạo lợi thế cạnh tranh cho mình.

Nhóm hành vi này không chỉ gây thiệt hại trực tiếp cho doanh nghiệp bị xâm phạm mà còn làm giảm động lực đầu tư, đổi mới sáng tạo và phát triển thương hiệu trên thị trường.

Nhóm hành vi công kích hoặc cản trở hoạt động kinh doanh của đối thủ

Đây là nhóm hành vi hướng trực tiếp đến việc làm suy giảm khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp khác thông qua các biện pháp không trung thực hoặc trái với đạo đức kinh doanh.

Theo quy định của pháp luật cạnh tranh, nhóm hành vi này có thể bao gồm:

• Ép buộc trong kinh doanh, buộc khách hàng hoặc đối tác không được giao dịch với doanh nghiệp khác.
• Gièm pha doanh nghiệp khác bằng cách đưa thông tin sai sự thật hoặc thông tin gây hiểu nhầm làm ảnh hưởng đến uy tín, hình ảnh hoặc khả năng kinh doanh của đối thủ.
• Gây rối hoạt động kinh doanh, như cản trở việc cung cấp hàng hóa, dịch vụ hoặc làm gián đoạn hoạt động bình thường của doanh nghiệp khác.
• Lôi kéo, mua chuộc nhân sự hoặc sử dụng các thủ đoạn không lành mạnh khác nhằm làm suy yếu hoạt động của đối thủ cạnh tranh.

Những hành vi này không tạo ra giá trị mới cho thị trường mà chỉ nhằm gây bất lợi cho đối thủ, làm méo mó môi trường cạnh tranh.

Nhóm hành vi lừa dối hoặc lôi kéo khách hàng một cách bất chính

Đây là nhóm hành vi khá phổ biến trong thực tế, với mục đích thu hút khách hàng bằng thông tin sai lệch hoặc các phương thức kinh doanh thiếu trung thực, thay vì cạnh tranh bằng chất lượng sản phẩm hoặc dịch vụ.

Các hành vi thường gặp gồm:

• Quảng cáo sai sự thật hoặc gây nhầm lẫn về chất lượng, công dụng, xuất xứ hoặc giá bán của hàng hóa, dịch vụ.
• Khuyến mại mang tính chất lừa dối, khuyến mại “nhử mồi” hoặc công bố ưu đãi không đúng thực tế.
• Chào hàng quấy rối, liên tục gọi điện, nhắn tin hoặc gửi thư điện tử quảng cáo khi chưa được sự đồng ý của khách hàng.
• Cung cấp thông tin không đầy đủ hoặc sai lệch nhằm khiến khách hàng đưa ra quyết định mua hàng không chính xác.

Nhóm hành vi này không chỉ xâm phạm quyền và lợi ích của đối thủ cạnh tranh mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi của người tiêu dùng, làm giảm tính minh bạch và niềm tin trên thị trường.

Quy định pháp luật và chế tài xử lý hành vi cạnh tranh không lành mạnh tại Việt Nam

Tại Việt Nam, hành vi cạnh tranh không lành mạnh được điều chỉnh bởi nhiều văn bản quy phạm pháp luật như Luật Cạnh tranh 2018, Luật Sở hữu trí tuệ, Luật Quảng cáo, Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và các nghị định hướng dẫn thi hành. Trong đó, Luật Cạnh tranh 2018 là văn bản pháp lý quan trọng, quy định trực tiếp về các hành vi cạnh tranh không lành mạnh và chế tài xử lý đối với các hành vi này.

Các hành vi cạnh tranh không lành mạnh bị cấm

Theo Điều 45 Luật Cạnh tranh 2018, các hành vi sau đây bị coi là cạnh tranh không lành mạnh và bị pháp luật nghiêm cấm:

• Xâm phạm thông tin bí mật trong kinh doanh, như thu thập, tiết lộ hoặc sử dụng trái phép bí mật kinh doanh của doanh nghiệp khác.
• Ép buộc khách hàng hoặc đối tác kinh doanh của doanh nghiệp khác, nhằm ngăn cản hoặc buộc họ không giao dịch với đối thủ cạnh tranh.
• Cung cấp thông tin không trung thực về doanh nghiệp khác, gây ảnh hưởng đến uy tín, hình ảnh hoặc hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp đó.
• Gây rối hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp khác, thông qua các hành vi cản trở, phá hoại hoặc làm gián đoạn hoạt động kinh doanh hợp pháp.
• Lôi kéo khách hàng bất chính, bằng các phương thức gian dối, gây nhầm lẫn hoặc trái với nguyên tắc trung thực trong kinh doanh.
• Bán hàng hóa hoặc cung ứng dịch vụ dưới giá thành toàn bộ nhằm loại bỏ hoặc có khả năng loại bỏ doanh nghiệp khác đang kinh doanh cùng loại hàng hóa, dịch vụ.

Ngoài các hành vi nêu trên, tùy từng trường hợp cụ thể, tổ chức, cá nhân vi phạm còn có thể bị xử lý theo các quy định của pháp luật chuyên ngành nếu hành vi đồng thời xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, quảng cáo sai sự thật hoặc quyền lợi của người tiêu dùng.

Chế tài xử lý hành vi cạnh tranh không lành mạnh

Tổ chức, cá nhân thực hiện hành vi cạnh tranh không lành mạnh sẽ bị xử lý tùy theo tính chất, mức độ và hậu quả của hành vi vi phạm.

Xử phạt vi phạm hành chính

Theo Điều 110 Luật Cạnh tranh 2018, tổ chức, cá nhân vi phạm có thể bị áp dụng một trong các hình thức xử phạt chính sau:

• Cảnh cáo.
• Phạt tiền.

Theo khoản 3 Điều 111 Luật Cạnh tranh 2018, mức phạt tiền tối đa đối với hành vi cạnh tranh không lành mạnh là 2 tỷ đồng đối với tổ chức vi phạm. Mức xử phạt cụ thể sẽ được xác định căn cứ vào tính chất, mức độ vi phạm và các tình tiết tăng nặng hoặc giảm nhẹ.

Áp dụng hình thức xử phạt bổ sung

Ngoài hình thức xử phạt chính, cơ quan có thẩm quyền có thể áp dụng một hoặc nhiều hình thức xử phạt bổ sung đối với tổ chức, cá nhân vi phạm, bao gồm:

• Thu hồi Giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp hoặc giấy tờ pháp lý có giá trị tương đương theo quy định của pháp luật.
• Tước quyền sử dụng giấy phép hoặc chứng chỉ hành nghề trong thời hạn nhất định.
• Tịch thu tang vật, phương tiện được sử dụng để thực hiện hành vi vi phạm.
• Tịch thu khoản lợi nhuận thu được từ hành vi vi phạm.

Buộc thực hiện các biện pháp khắc phục hậu quả

Bên cạnh việc xử phạt, tổ chức, cá nhân vi phạm còn có thể bị áp dụng các biện pháp khắc phục hậu quả nhằm khôi phục môi trường cạnh tranh lành mạnh, bao gồm:

• Buộc cải chính công khai đối với các thông tin sai sự thật đã cung cấp.
• Loại bỏ các điều khoản vi phạm pháp luật trong hợp đồng, thỏa thuận hoặc giao dịch kinh doanh.
• Cơ cấu lại doanh nghiệp trong trường hợp có hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường hoặc vị trí độc quyền theo quy định.
• Chia, tách hoặc chuyển nhượng một phần vốn góp, tài sản trong trường hợp liên quan đến tập trung kinh tế vi phạm pháp luật.
• Chịu sự kiểm soát của cơ quan nhà nước có thẩm quyền về giá hoặc các điều kiện giao dịch trong những trường hợp pháp luật quy định.

Bồi thường thiệt hại

Nếu hành vi cạnh tranh không lành mạnh gây thiệt hại cho Nhà nước, doanh nghiệp hoặc cá nhân khác, bên vi phạm còn phải bồi thường toàn bộ thiệt hại theo quy định của pháp luật dân sự.

Khoản bồi thường có thể bao gồm:

• Thiệt hại về tài sản.
• Thiệt hại do mất doanh thu hoặc lợi nhuận.
• Chi phí để ngăn chặn, khắc phục thiệt hại.
• Các khoản thiệt hại hợp lý khác theo quy định của pháp luật.

Truy cứu trách nhiệm hình sự

Trong trường hợp hành vi cạnh tranh không lành mạnh có dấu hiệu cấu thành tội phạm, cá nhân vi phạm có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo quy định của Bộ luật Hình sự. Đồng thời, tổ chức thương mại cũng có thể phải chịu trách nhiệm hình sự nếu thuộc trường hợp pháp luật quy định.

Kết luận

Cạnh tranh không lành mạnh không chỉ gây thiệt hại cho doanh nghiệp mà còn làm ảnh hưởng đến môi trường kinh doanh minh bạch và công bằng. Doanh nghiệp cần chủ động nhận diện hành vi vi phạm, lưu giữ chứng cứ và áp dụng các biện pháp pháp lý phù hợp để bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình khi phát sinh tranh chấp.