Kiểm duyệt bởi Luật sư Phạm Hoàng Hải — Cố vấn, Đoàn Luật sư TP. Hà Nội

Pháp luật về bảo hộ bản quyền tác giả cho tác phẩm phái sinh quy định những nguyên tắc quan trọng liên quan đến việc sáng tạo, sử dụng và bảo hộ các tác phẩm được hình thành trên cơ sở một tác phẩm đã có. Tác phẩm phái sinh có thể được tạo ra dưới nhiều hình thức như dịch, phóng tác, cải biên, chuyển thể, biên soạn, chú giải hoặc tuyển chọn. Tuy nhiên, việc sáng tạo tác phẩm mới không đồng nghĩa với việc được tự do sử dụng tác phẩm gốc. Trong bài viết này, TinLaw sẽ phân tích tác phẩm phái sinh là gì, điều kiện để được bảo hộ, quyền của tác giả và những trường hợp cần xin phép chủ sở hữu tác phẩm gốc.

Tác phẩm phái sinh là gì?

Tác phẩm phái sinh là tác phẩm được sáng tạo trên cơ sở một hoặc nhiều tác phẩm đã có, thông qua việc dịch, phóng tác, cải biên, chuyển thể, biên soạn, chú giải, tuyển chọn hoặc các hình thức sáng tạo khác theo quy định của pháp luật tại khoản 8 Điều 4 Luật Sở hữu trí tuệ 2005

Mặc dù được hình thành từ tác phẩm gốc, tác phẩm phái sinh vẫn có thể được bảo hộ bản quyền tác giả nếu đáp ứng điều kiện về tính sáng tạo và không làm phương hại đến quyền tác giả đối với tác phẩm gốc.

Một số loại tác phẩm phái sinh thường gặp tại Việt Nam bao gồm:

Dịch thuật: Chuyển tác phẩm từ ngôn ngữ này sang ngôn ngữ khác.
Phóng tác: Phát triển nội dung từ tác phẩm gốc nhưng có sự sáng tạo về nội dung hoặc hình thức thể hiện.
Cải biên: Sửa đổi, bổ sung hoặc thay đổi một phần tác phẩm gốc để tạo nên tác phẩm mới.
Chuyển thể: Chuyển tác phẩm từ loại hình này sang loại hình khác, chẳng hạn chuyển tiểu thuyết thành phim, truyện tranh hoặc kịch.
Biên soạn: Tổng hợp, sắp xếp, hệ thống hóa tài liệu từ nhiều nguồn để tạo thành một tác phẩm mới.
Chú giải: Giải thích, phân tích hoặc làm rõ nội dung của tác phẩm gốc.
Tuyển chọn: Lựa chọn và sắp xếp nhiều tác phẩm hoặc một phần tác phẩm theo tiêu chí nhất định để tạo thành tuyển tập.

Bảo hộ bản quyền tác giả cho Tác phẩm phái sinh

Điều kiện để tác phẩm phái sinh được bảo hộ quyền tác giả

Không phải mọi tác phẩm phái sinh đều được bảo hộ quyền tác giả. Theo quy định của pháp luật về sở hữu trí tuệ, tác phẩm phái sinh chỉ được bảo hộ khi đáp ứng đầy đủ các điều kiện sau:

Được tạo ra trên cơ sở tác phẩm gốc hợp pháp

Tác phẩm phái sinh phải được hình thành từ một hoặc nhiều tác phẩm đã có, như tác phẩm văn học, âm nhạc, mỹ thuật, điện ảnh, chương trình máy tính hoặc các loại hình tác phẩm khác được pháp luật bảo hộ.

Việc sử dụng tác phẩm gốc để tạo ra tác phẩm phái sinh phải không vi phạm quyền tác giả và tuân thủ các quy định của pháp luật.

Có yếu tố sáng tạo riêng

Đây là điều kiện quan trọng nhất để tác phẩm phái sinh được bảo hộ. Người sáng tạo phải đầu tư công sức, trí tuệ và sự sáng tạo của mình để tạo nên những giá trị mới về nội dung hoặc hình thức thể hiện.

Nếu chỉ sao chép nguyên bản hoặc thay đổi không đáng kể so với tác phẩm gốc thì không được coi là tác phẩm phái sinh và không đủ điều kiện để được bảo hộ quyền tác giả.

Không gây phương hại đến quyền tác giả đối với tác phẩm gốc

Việc sáng tạo tác phẩm phái sinh không được làm ảnh hưởng đến quyền nhân thân và quyền tài sản của tác giả hoặc chủ sở hữu quyền tác giả đối với tác phẩm gốc theo Khoản 2 Điều 14 Luật Sở hữu trí tuệ 2005 sửa đổi 2009.

Điều này có nghĩa là tác phẩm phái sinh không được xuyên tạc nội dung, làm sai lệch tinh thần của tác phẩm gốc hoặc khai thác trái phép khi chưa được phép của chủ sở hữu quyền tác giả.

Được sự đồng ý của chủ sở hữu quyền tác giả

Trong nhiều trường hợp, việc dịch, cải biên, chuyển thể, phóng tác hoặc thực hiện các hình thức sáng tạo khác từ tác phẩm gốc phải được sự cho phép của chủ sở hữu quyền tác giả, trừ trường hợp thuộc ngoại lệ theo quy định của pháp luật tại điểm i khoản 1 Điều 25 của Luật Sở hữu trí tuệ 2005 sửa đổi bổ sung 2009.

Việc tự ý tạo lập hoặc khai thác tác phẩm phái sinh khi chưa được phép có thể bị coi là hành vi xâm phạm quyền tác giả, dù tác phẩm phái sinh có yếu tố sáng tạo.

Không thuộc các trường hợp bị pháp luật cấm bảo hộ

Tác phẩm phái sinh sẽ không được bảo hộ quyền tác giả nếu việc tạo ra tác phẩm đó làm phương hại đến quyền tác giả đối với tác phẩm được dùng để làm tác phẩm phái sinh hoặc vi phạm các quy định khác của pháp luật về sở hữu trí tuệ.

Lưu ý

Việc được bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm phái sinh không đồng nghĩa với việc người sáng tạo được toàn quyền sử dụng tác phẩm gốc. Quyền đối với tác phẩm phái sinh và quyền đối với tác phẩm gốc là hai quyền độc lập, vì vậy khi khai thác thương mại tác phẩm phái sinh, cá nhân hoặc tổ chức vẫn phải tuân thủ các quy định về quyền của chủ sở hữu tác phẩm gốc.

Tác phẩm phái sinh có cần xin phép tác giả không?

Có. Theo quy định của pháp luật về sở hữu trí tuệ, việc tạo và khai thác tác phẩm phái sinh thông thường phải được sự đồng ý của tác giả hoặc chủ sở hữu quyền tác giả đối với tác phẩm gốc, trừ trường hợp thuộc ngoại lệ do pháp luật quy định.

Điều này có nghĩa là nếu bạn muốn dịch, cải biên, chuyển thể, phóng tác, biên soạn, chú giải hoặc tuyển chọn từ một tác phẩm đang được bảo hộ quyền tác giả thì cần được chủ sở hữu quyền tác giả cho phép trước khi thực hiện hoặc khai thác tác phẩm phái sinh.

Những trường hợp phải xin phép

Bạn cần xin phép tác giả hoặc chủ sở hữu quyền tác giả khi:

Dịch sách, truyện, bài báo, tài liệu sang ngôn ngữ khác để xuất bản hoặc kinh doanh.
Chuyển thể tiểu thuyết thành phim, kịch, truyện tranh hoặc game.
Phóng tác hoặc cải biên lời bài hát, tác phẩm văn học, tác phẩm mỹ thuật.
Biên soạn hoặc tuyển chọn tác phẩm để xuất bản, phát hành khi việc sử dụng vượt quá các trường hợp ngoại lệ của pháp luật.
Khai thác tác phẩm phái sinh cho mục đích thương mại hoặc các mục đích khác thuộc quyền tài sản của chủ sở hữu quyền tác giả.

Việc tự ý thực hiện các hoạt động trên mà không được phép có thể bị coi là hành vi xâm phạm quyền tác giả và phải chịu trách nhiệm theo quy định của pháp luật.

Trường hợp không phải xin phép

Một số trường hợp sử dụng tác phẩm đã công bố không cần xin phép nhưng vẫn phải ghi rõ tên tác giả, nguồn gốc tác phẩm và đáp ứng các điều kiện theo quy định của pháp luật, chẳng hạn:

Trích dẫn hợp lý tác phẩm để bình luận, minh họa hoặc nghiên cứu.
Sử dụng tác phẩm phục vụ giảng dạy hoặc học tập trong phạm vi được pháp luật cho phép.
Các trường hợp ngoại lệ khác được quy định trong Luật Sở hữu trí tuệ.

Lưu ý rằng không phải mọi trường hợp không cần xin phép đều được quyền tạo tác phẩm phái sinh. Nhiều ngoại lệ chỉ cho phép sử dụng tác phẩm trong phạm vi nhất định, không cho phép cải biên, chuyển thể hoặc khai thác thương mại.

Tác phẩm đã hết thời hạn bảo hộ có cần xin phép không?

Đối với tác phẩm đã hết thời hạn bảo hộ quyền tài sản, cá nhân, tổ chức có thể sử dụng để tạo tác phẩm phái sinh mà không cần xin phép hoặc trả tiền bản quyền. Tuy nhiên, vẫn phải tôn trọng quyền nhân thân của tác giả, bao gồm:

Ghi đúng tên tác giả.
Không xuyên tạc hoặc làm sai lệch nội dung tác phẩm gây ảnh hưởng đến danh dự, uy tín của tác giả.

Lời khuyên

Trước khi dịch, chuyển thể, cải biên hoặc phóng tác một tác phẩm, bạn nên xác định rõ tình trạng bảo hộ của tác phẩm gốc, chủ sở hữu quyền tác giả và phạm vi quyền được phép sử dụng. Nếu chưa chắc chắn, việc xin phép bằng văn bản sẽ giúp hạn chế rủi ro pháp lý và tránh các tranh chấp về quyền tác giả trong tương lai.

Đánh giá nội dung post